Nhà thầu xây dựng: Bão giá và thiếu hụt nhân lực đẩy cạnh tranh lên cao

Nhà thầu xây dựng Việt Nam đang đối mặt khó khăn lớn: chi phí leo thang và thiếu hụt lao động. Áp lực cạnh tranh gay gắt buộc họ phải nâng cao năng lực để tồn tại.

Phân Tích Tổng Quan Bối Cảnh Ngành Xây Dựng Việt Nam

Thách Thức Kép: Thiếu Hụt Lao Động và Chi Phí Leo Thang

Ngành xây dựng Việt Nam đang đối mặt với một bức tranh kinh tế vĩ mô đầy biến động, nơi các yếu tố nội tại và ngoại cảnh cùng lúc tạo ra áp lực lớn. Sự thiếu hụt lao động là một vấn đề cố hữu, đặc biệt là lao động kỹ thuật có kinh nghiệm, điều này không chỉ làm giảm năng suất mà còn đẩy chi phí nhân công lên cao. Song hành với đó, giá vật liệu xây dựng liên tục leo thang do biến động chuỗi cung ứng toàn cầu và lạm phát, gây áp lực trực tiếp lên biên lợi nhuận của các nhà thầu. Đây là những yếu tố cốt lõi khiến các doanh nghiệp xây dựng phải liên tục tìm cách đổi mới và tối ưu hóa hoạt động để duy trì năng lực cạnh tranh trong một thị trường ngày càng khốc liệt. Các nhà thầu không chỉ phải quản lý dự án hiệu quả hơn mà còn phải có chiến lược rõ ràng về nguồn cung ứng và quản lý rủi ro chi phí.

Tác Động Đến Năng Lực Cạnh Tranh Của Nhà Thầu

Trong bối cảnh chi phí đầu vào tăng vọt và nguồn lực hạn chế, năng lực cạnh tranh của các nhà thầu bị thử thách nghiêm trọng. Khi chi phí thực tế vượt xa dự toán được lập theo định mức nhà nước, nhà thầu đứng trước lựa chọn khó khăn: chấp nhận rủi ro thua lỗ để giành dự án hoặc từ chối, bỏ lỡ cơ hội. Điều này đặc biệt đúng với các dự án đầu tư công, nơi tính minh bạch và tuân thủ định mức là rất cao. Khả năng định giá chính xác, quản lý chi phí hiệu quả và tìm kiếm các giải pháp sáng tạo để giảm thiểu tác động từ chi phí leo thang trở thành yếu tố sống còn. Một nhà thầu có năng lực cạnh tranh cao phải thể hiện được khả năng thích ứng linh hoạt với thị trường, tối ưu hóa quy trình, và có chiến lược rõ ràng để đảm bảo lợi nhuận bền vững thay vì chỉ chạy theo doanh thu.

Nguyên Nhân Sâu Xa Và Sự Chênh Lệch Thực Tế

Định Mức, Đơn Giá Nhà Nước Lạc Hậu So Với Thị Trường

Một trong những nguyên nhân gốc rễ gây ra khó khăn cho ngành xây dựng được Chủ tịch VACC chỉ ra là sự lạc hậu của hệ thống định mức, đơn giá do nhà nước công bố. Hệ thống này, vốn được xây dựng trên cơ sở dữ liệu và điều kiện kinh tế của nhiều năm trước, không còn phản ánh đúng chi phí thực tế tại thời điểm hiện tại. Ví dụ điển hình là đơn giá nhân công trong định mức chỉ ở mức 350.000 đồng/ngày, trong khi thị trường thực tế đòi hỏi từ 700.000 đến 1 triệu đồng/ngày cho các vị trí lao động kỹ thuật. Tương tự, giá vật liệu xây dựng do Sở Xây dựng công bố cũng thường thấp hơn giá mua thực tế từ 15-20%. Sự chênh lệch này tạo ra một “khoảng trống” chi phí lớn, buộc nhà thầu phải bù đắp từ các nguồn khác hoặc chấp nhận rủi ro tài chính, ảnh hưởng nghiêm trọng đến tính khả thi và hiệu quả của các dự án.

Việc cập nhật định mức đơn giá không chỉ là yêu cầu cấp thiết từ phía doanh nghiệp mà còn là điều kiện tiên quyết để đảm bảo sự công bằng và minh bạch trong đấu thầu.

Hậu Quả Của Sự Chênh Lệch Chi Phí Trong Đấu Thầu

Sự chênh lệch đáng kể giữa chi phí thực tế và chi phí được tính toán trong hồ sơ mời thầu dẫn đến nhiều hệ quả tiêu cực. Đầu tiên, nó làm giảm sự hứng thú của các nhà thầu chất lượng cao đối với các dự án đầu tư công, đặc biệt là những dự án có quy mô lớn hoặc phức tạp, vì họ nhận thấy nguy cơ thua lỗ là rất lớn nếu trúng thầu. Điều này không chỉ giới hạn lựa chọn cho chủ đầu tư mà còn có thể dẫn đến việc các dự án quan trọng rơi vào tay những nhà thầu có năng lực kém hơn, những người sẵn sàng chấp nhận rủi ro cao với hy vọng tìm kiếm lợi nhuận thông qua các biện pháp không chính thống hoặc chất lượng thấp. Về lâu dài, tình trạng này có thể ảnh hưởng đến chất lượng công trình, làm chậm tiến độ và gây ra lãng phí nguồn lực công. Để khắc phục, cần có cơ chế linh hoạt hơn trong việc điều chỉnh tổng mức đầu tư và dự toán dựa trên dữ liệu thị trường cập nhật, đảm bảo sự phù hợp và khả thi của dự án từ giai đoạn lập hồ sơ.

Thực Trạng Nguồn Nhân Lực Ngành Xây Dựng

Thiếu Hụt Số Lượng và Hạn Chế Về Chất Lượng

Bên cạnh vấn đề chi phí, thiếu hụt nhân lực là bài toán dai dẳng với ngành xây dựng. Báo cáo của VACC cho thấy ngành cần bổ sung 400.000-500.000 lao động mỗi năm để đáp ứng nhu cầu phát triển, với mục tiêu đạt 12-13 triệu người vào năm 2030. Tuy nhiên, không chỉ thiếu về số lượng, mà chất lượng nguồn nhân lực cũng là một mối lo ngại lớn. Khoảng 75% lao động hiện nay vẫn là lao động thời vụ, chưa qua đào tạo bài bản. Điều này không chỉ ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất lao động, làm chậm tiến độ thi công, mà còn tiềm ẩn rủi ro về an toàn lao động và chất lượng công trình. Việc thiếu hụt kỹ năng chuyên môn khiến các doanh nghiệp phải đầu tư thêm vào đào tạo tại chỗ hoặc chấp nhận hiệu quả công việc thấp hơn, đẩy cao chi phí quản lý và vận hành. Sự phụ thuộc vào lao động thời vụ cũng làm giảm tính ổn định của nguồn nhân lực, gây khó khăn cho việc lập kế hoạch dài hạn và phát triển đội ngũ cốt lõi.

Ảnh Hưởng Của Năng Suất Lao Động Đến Giá Trị Sản Lượng

Năng suất lao động thấp là một hệ quả trực tiếp của việc thiếu hụt nhân lực chất lượng cao. Theo tính toán của VACC, một công nhân trong lĩnh vực xây dựng hạ tầng giao thông mỗi năm chỉ tạo ra khoảng 500-600 triệu đồng giá trị sản lượng. Trong khi đó, tổng quy mô đầu tư công hiện nay đã lên tới khoảng 1 triệu tỷ đồng. Với khối lượng công việc khổng lồ này, nguồn nhân lực hiện có của ngành xây dựng chỉ đáp ứng được khoảng 50-60% nhu cầu thực tế. Điều này cho thấy một sự mất cân đối nghiêm trọng giữa cung và cầu lao động, cũng như một khoảng cách lớn về hiệu quả lao động so với tiềm năng phát triển của ngành. Năng suất thấp không chỉ kéo dài thời gian thi công mà còn làm tăng tổng chi phí dự án, giảm khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp và cả nền kinh tế. Để cải thiện tình hình, việc đầu tư vào đào tạo, nâng cao kỹ năng cho người lao động, cũng như ứng dụng công nghệ để tự động hóa và tối ưu hóa quy trình là cực kỳ cần thiết.

Đây là một chiến lược dài hạn nhằm nâng cao hiệu quả tổng thể của ngành.

Kiến Nghị Và Giải Pháp Nâng Cao Hiệu Quả Đầu Tư

Điều Chỉnh Định Mức, Đơn Giá và Phát Triển Nguồn Nhân Lực

Trước những thách thức cấp bách, VACC đã đưa ra các kiến nghị quan trọng nhằm tháo gỡ khó khăn cho ngành. Đầu tiên và quan trọng nhất là đề xuất Bộ Xây dựng sớm điều chỉnh hệ thống định mức, đơn giá xây dựng. Việc cập nhật các định mức này cần phải dựa trên dữ liệu thị trường thực tế, phản ánh đúng chi phí nhân công, vật liệu và các yếu tố khác tại từng thời điểm, từng địa phương. Điều này sẽ giúp các dự toán đầu tư trở nên chính xác hơn, tạo điều kiện cho việc đấu thầu minh bạch và công bằng, đồng thời đảm bảo hiệu quả đầu tư công. Song song với đó, VACC cũng nhấn mạnh sự cần thiết của một chương trình dài hạn về phát triển nguồn nhân lực cho ngành xây dựng. Chương trình này cần tập trung vào đào tạo chuyên sâu, nâng cao kỹ năng cho lao động hiện có, và thu hút thế hệ trẻ vào ngành thông qua các chính sách khuyến khích, cải thiện điều kiện làm việc và cơ hội phát triển nghề nghiệp. Chỉ khi có một lực lượng lao động đủ về số lượng và chất lượng, ngành xây dựng mới có thể phát triển bền vững.

Hướng Tới Thị Trường Xây Dựng Lành Mạnh Và Bền Vững

Mục tiêu cuối cùng của các kiến nghị và giải pháp là xây dựng một thị trường xây dựng lành mạnh và bền vững. Một thị trường lành mạnh là nơi các nhà thầu cạnh tranh công bằng dựa trên năng lực thực sự, chất lượng công trình và hiệu quả quản lý, chứ không phải dựa trên việc chấp nhận thua lỗ để giành dự án. Để đạt được điều này, bên cạnh việc điều chỉnh định mức, đơn giá và phát triển nguồn nhân lực, Hiệp hội cũng đề xuất thúc đẩy ứng dụng công nghệ trong xây dựng. Việc áp dụng các giải pháp công nghệ như BIM (Building Information Modeling), tự động hóa, vật liệu mới sẽ giúp nâng cao năng suất, giảm chi phí, cải thiện chất lượng và độ an toàn lao động. Chính phủ và các cơ quan quản lý cần tạo môi trường thuận lợi để doanh nghiệp đổi mới, đồng thời có các chính sách hỗ trợ để các nhà thầu tiếp cận và triển khai công nghệ mới. Sự kết hợp giữa chính sách phù hợp, nguồn nhân lực chất lượng và ứng dụng công nghệ sẽ là chìa khóa để ngành xây dựng Việt Nam vượt qua thách thức, phát triển mạnh mẽ và đóng góp hiệu quả vào sự phát triển kinh tế chung của đất nước.